Setre Ne Demek? Setre Nasıl Bir Kıyafettir?
Bazı kelimeler günlük dilde artık pek kullanılmasa da türkülerde, eski romanlarda ve dönem filmlerinde karşımıza çıkmaya devam ediyor. Setre de bunlardan biri. Özellikle “Üsküdar’a Gider İken” türküsündeki “Kâtibimin setresi uzun” sözü nedeniyle kelimenin ne anlama geldiği sıkça merak ediliyor.
Setre, eskiden kullanılan, düz yakalı ve önü ilikli bir ceket türüdür. Günümüzde günlük giyimde kullanılan klasik ceketlerden farklı olarak tarihsel bir kıyafet adıdır ve özellikle Osmanlı’nın son dönemlerindeki resmî erkek giyimiyle ilişkilendirilir. Sözlük kaynaklarında kelime “eskimiş” olarak işaretlenir.
Peki setre nasıl bir kıyafetti, kimler giyerdi ve meşhur türküde geçen “setresi uzun” sözü tam olarak neyi anlatıyor?
İçerikler
Setre Ne Demek?
Setre kelimesinin en kısa karşılığı bir tür cekettir.
Sözlüklerde setre; düz yakalı, önü ilikli bir ceket türü olarak tanımlanır. Tarihsel tariflerde ise eteği bugünkü birçok cekete göre daha uzun olan, Avrupa kesimini yansıtan ve çoğunlukla resmî giyimde kullanılan bir üst giysi olarak karşımıza çıkar.
Bu nedenle setreyi günümüzün:
- Klasik ceketi,
- Uzun ceketi,
- Resmî erkek üstlüğü
gibi parçalarıyla benzeterek düşünmek mümkün olsa da bunların hiçbiri setrenin birebir karşılığı değildir.
Setre, kendi döneminin giyim anlayışı içinde değerlendirilmesi gereken tarihsel bir giysidir.
Setre Nasıl Bir Kıyafettir?
Setrenin en belirgin özellikleri genellikle:
- Düz yakalı olması,
- Önünün iliklenebilmesi,
- Ceket formunda olması,
- Etek kısmının nispeten uzun olması
şeklinde sıralanabilir.
Bazı tarihsel tanımlarda setrenin çuhadan yapılan ve Avrupa kesimini yansıtan bir kıyafet olduğu da belirtilir.
Bu özellikleriyle setre, geleneksel Osmanlı üst giysileriyle modern Avrupa tarzı ceket arasında önemli bir geçiş dönemini temsil eder.
Setre Osmanlı Döneminde Kullanılıyor muydu?
Evet. Setre özellikle 19. yüzyıldaki giyim değişiminin dikkat çeken parçalarından biriydi.
II. Mahmud döneminde askerî ve sivil kıyafetlerde önemli değişiklikler yapıldı. Geleneksel kıyafetlerin yerine Avrupa tarzına daha yakın parçalar kullanılmaya başlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu süreçte kavuk yerine fesin, cübbe yerine setrenin ve şalvar ya da çakşır yerine pantolonun kullanılmaya başlanmasını dönemin önemli değişiklikleri arasında gösteriyor.
Bu nedenle setre yalnızca bir ceket modeli değil, Osmanlı giyim kültüründeki değişimin de dikkat çekici örneklerinden biridir.
Setreyi Kimler Giyerdi?
Setre özellikle:
- Devlet memurları,
- Bürokratlar,
- Kâtipler,
- Askerî görevliler,
- Resmî görevlerde bulunan erkekler
ile ilişkilendirilen bir kıyafetti.
Döneme ve göreve göre setrenin biçimi, kumaşı ve üzerindeki detaylar değişebilirdi.
Askerî kıyafetlerle ilgili kaynaklarda da setrenin üniformanın parçaları arasında yer aldığı görülür. Örneğin Meşrutiyet dönemindeki bazı askerî üniformalar; başlık, ceket, setre, pantolon, kaput ve diğer parçalarla birlikte tanımlanmıştır.
Bu nedenle her setre aynı görünümde değildi; sivil ve askerî kullanımlar arasında farklılıklar bulunabiliyordu.
“Kâtibimin Setresi Uzun” Ne Demek?
Setre kelimesini bugün birçok kişinin bilmesinin temel nedeni “Üsküdar’a Gider İken” türküsüdür.
Türküde:
“Kâtibimin setresi uzun, eteği çamur”
ifadesi geçer.
Buradaki setre, kâtibin giydiği uzun ceket anlamındadır.
Dolayısıyla sözün günümüz Türkçesindeki karşılığı kabaca:
“Kâtibimin uzun ceketi var, ceketin eteği çamur olmuş.”
şeklinde düşünülebilir.
Türküde setrenin “uzun” olarak belirtilmesi de giysinin etek kısmının belirgin yapısını anlatır.
Setre Ceket midir?
Evet, setre temel olarak bir ceket türüdür.
Ancak bugünkü takım elbise ceketleriyle tamamen aynı değildir.
Setre:
- Tarihsel bir giysi olması,
- Eteklerinin daha uzun olabilmesi,
- Dönemin resmî giyim anlayışını yansıtması
bakımından modern ceketlerden ayrılır.
Bu yüzden “setre = ceket” açıklaması kelimeyi anlamak için yeterlidir ancak tarihsel olarak daha doğru ifade “eski dönemlerde kullanılan uzun ve resmî bir ceket türü” olacaktır.
Setre ile İstanbulin Aynı Şey mi?
Hayır. Setre ve İstanbulin birbirine benzeyen ancak aynı olmayan tarihsel erkek üst giysileridir.
Her ikisi de Osmanlı’nın Batılılaşma dönemindeki erkek giyiminde karşımıza çıkar.
Setre daha genel olarak uzun, önü ilikli bir ceket türü şeklinde tanımlanırken İstanbulin kendine özgü yakası ve kesimi bulunan farklı bir modeldir.
Dönem kaynaklarında setre ve İstanbulin’in ayrı kıyafetler olarak anılması da bu ayrımı gösterir. 19. yüzyıl İstanbul’undaki giyim değişimini anlatan kaynaklarda Tanzimat yanlısı erkeklerin setre veya İstanbulin ile pantolon giydiği belirtilir.
Setre Kelimesinin Kökeni Nedir?
Setre kelimesinin kökeni Arapçaya dayanır.
Kelime, “örtmek, gizlemek” anlamlarıyla ilişkili setr köküyle bağlantılıdır. Aynı kök Türkçede tesettür gibi başka kelimelerde de karşımıza çıkar.
Zaman içinde setre, Türkçede belirli bir kıyafet türünün adı olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Setre Günümüzde Kullanılıyor mu?
Setre günümüzde yaygın olarak kullanılan bir kıyafet adı değildir.
Kelime daha çok:
- Tarih kitaplarında,
- Osmanlı dönemiyle ilgili metinlerde,
- Eski romanlarda,
- Türkülerde,
- Müzelerde ve dönem kıyafeti açıklamalarında
karşımıza çıkar.
Modern giyimde benzer silüete sahip uzun ceketler bulunabilir ancak bunlara günlük dilde “setre” denmez.
Bu nedenle setre günümüzde daha çok tarihsel bir giyim terimi olarak yaşamaya devam ediyor.
Setre ile Sütre Aynı Kelime mi?
Hayır. Yazılışları ve söylenişleri birbirine benzese de setre ve sütre farklı kelimelerdir.
Setre: Eski bir ceket türüdür.
Sütre: Örtü, perde veya özellikle fıkıhta namaz kılan kişinin önüne koyduğu engel anlamında kullanılan farklı bir kelimedir.
Bu nedenle iki kelimeyi birbirine karıştırmamak gerekir.
Setre Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Setre ne demek?
Setre, eskiden kullanılan düz yakalı ve önü ilikli bir ceket türüdür.
Setre nasıl bir kıyafettir?
Genellikle düz yakalı, önü ilikli ve etek kısmı nispeten uzun olan tarihsel bir erkek üst giysisidir.
Setre ceket midir?
Evet. Setre bir ceket türüdür ancak günümüzdeki klasik ceketlerden kesim ve tarihsel kullanım açısından farklıdır.
Setre Osmanlı kıyafeti midir?
Setre Osmanlı’nın özellikle 19. yüzyıldaki resmî erkek giyiminde kullanılan önemli parçalardan biridir.
Setreyi kimler giyerdi?
Devlet memurları, kâtipler, askerî görevliler ve resmî görevlerde bulunan erkekler tarafından kullanılabiliyordu.
Kâtibimin setresi uzun ne demek?
Türküdeki ifade, kâtibin giydiği uzun ceketi anlatır. “Setrenin eteği çamur” sözü de ceketin alt kısmının yağmur ve çamurdan kirlenmesini ifade eder.
Setre ile İstanbulin aynı mı?
Hayır. İkisi de Osmanlı’nın son dönemindeki erkek giyiminde kullanılan tarihsel üst giysileridir ancak farklı modellerdir.
Setre ile sütre aynı şey mi?
Hayır. Setre bir kıyafet türüdür; sütre ise örtü, perde veya namaz sırasında ön tarafa konulan engel anlamına gelir.
Setre kelimesi günümüzde kullanılıyor mu?
Günlük giyimde yaygın değildir. Daha çok tarihi metinlerde, türkülerde ve Osmanlı kıyafetleriyle ilgili içeriklerde görülür.
Setre kelimesinin kökeni nedir?
Kelime Arapça kökenlidir ve “örtmek, gizlemek” anlamlarıyla ilişkili setr köküne dayanır.